“Các nhà nghiên cứu phải đọc bài báo vì nhiều lý do: để phản biện cho một hội nghị hoặc một lớp học, cập nhật kiến thức trong lĩnh vực của mình, hay khảo sát tài liệu về một lĩnh vực mới. Một nhà nghiên cứu điển hình có thể dành hàng trăm giờ mỗi năm để đọc bài báo.
Đọc bài báo hiệu quả là một kỹ năng quan trọng nhưng hiếm khi được giảng dạy. Vì vậy, học viên mới bắt đầu chương trình sau đại học thường phải tự học qua quá trình thử và sai. Họ tốn nhiều công sức và không ít lần cảm thấy nản lòng.”
Để việc đọc dễ hơn, Keshav đề xuất ba lượt: nắm ý chính, hiểu bằng chứng, rồi kiểm tra chi tiết. Mỗi lượt giúp trả lời một câu hỏi khác nhau. Bạn có thể dừng khi đã có đủ thông tin cho mục đích của mình.
Để xem cách đọc này hoạt động ra sao, chúng ta sẽ cùng đọc một nghiên cứu thực tế về giấc ngủ và kết quả học tập. Ta sẽ bắt đầu từ tiêu đề, đọc một biểu đồ, rồi xem có thể rút ra điều gì. Các ví dụ dưới đây dành cho nghiên cứu thu thập hoặc phân tích dữ liệu; những loại bài báo khác có thể cần cách đọc khác.
Bước 1: Chọn câu hỏi hoặc mục tiêu
Trước tiên, hãy viết ra điều bạn muốn tìm hiểu từ bài báo. Bạn có thể cần một ví dụ cho buổi học, bằng chứng cho một ý tưởng, hoặc phương pháp cho dự án của mình. Nhờ đó, bạn biết nên tập trung vào chi tiết nào và để phần nào đọc sau.
Một chủ đề rộng dễ khiến bạn không biết bắt đầu từ đâu, nên hãy đổi nó thành câu hỏi cụ thể. Trong hướng dẫn đọc bài báo khoa học của mình, Halimat Chisom cũng bắt đầu theo cách này. Với chủ đề “giấc ngủ”, hãy nghĩ thêm xem bạn muốn nghiên cứu giúp mình hiểu điều gì.
Chẳng hạn, câu hỏi của chúng ta là: Nghiên cứu này cho thấy điều gì về thời lượng ngủ ổn định và kết quả học tập? Để trả lời, ta cần biết nhóm nghiên cứu đo độ ổn định của thời lượng ngủ ra sao và so sánh nó với điểm số như thế nào.
Khi đọc, hãy giữ câu hỏi đó ở đầu phần ghi chú. Nếu bài báo trả lời một câu hỏi khác, bạn có thể chuyển sang bài khác. Nếu bài chỉ trả lời được một phần, hãy ghi rõ phần đó và điều bạn còn cần tìm.
Bước 2: Nắm ý chính
Với câu hỏi đã có, hãy xem bài báo có đáng để đọc kỹ hơn không. Theo phương pháp đọc ba lượt của Keshav, lượt đầu mất khoảng năm đến mười phút. Đọc tiêu đề, tóm tắt, mở đầu và kết luận. Sau đó, lướt các đề mục và tài liệu tham khảo để biết bài bàn về những gì.
Với nghiên cứu giấc ngủ, gợi ý đầu tiên nằm ngay trong tiêu đề: các chỉ số giấc ngủ “có liên hệ với” kết quả học tập. Cách viết này cho biết hai yếu tố có liên quan. Hãy thử xem từng phần của tiêu đề bên dưới để biết cần kiểm tra gì tiếp theo.
Những từ này được đo như thế nào?
Chất lượng, thời lượng, độ ổn định của giấc ngủ và kết quả học tập đều cần được định nghĩa. Khi đọc, hãy tìm cách tác giả đo từng yếu tố.
Biết nên tìm ở phần nào
Sau tiêu đề, các đề mục sẽ giúp bạn tìm đúng chi tiết cần đọc. Mỗi phần có một vai trò riêng:
- Tóm tắt
- Nghiên cứu nói về điều gì và báo cáo phát hiện nào?
- Mở đầu
- Vì sao tác giả đặt ra câu hỏi này? Các nghiên cứu trước còn thiếu điều gì?
- Phương pháp
- Ai hoặc điều gì được nghiên cứu? Các phép đo và so sánh được thực hiện như thế nào?
- Kết quả
- Các phép đo cho thấy điều gì? Hình hoặc bảng nào hỗ trợ phát hiện đó?
- Thảo luận
- Tác giả giải thích kết quả ra sao và thừa nhận những giới hạn nào?
- Tài liệu tham khảo
- Bạn có thể kiểm tra nghiên cứu trước đó mà một nhận định dựa vào ở đâu?
Tuy nhiên, thứ tự các phần không phải lúc nào cũng giống nhau. Trong bài này, phần Phương pháp bắt đầu ở trang 4, sau phần Thảo luận. Vì vậy, khi cần biết ai đã tham gia nghiên cứu, ta có thể đến thẳng trang 4.
Chấp nhận những điều chưa hiểu ngay
Khi đọc lướt, bạn có thể gặp từ ngữ hoặc ý tưởng chưa quen. Trong hướng dẫn trên trang Princeton, Haya Elamir nhắc rằng điều này là bình thường. Nếu quên mất ý chính, hãy quay lại phần Tóm tắt. Ưu tiên tra những từ giúp trả lời câu hỏi của bạn, rồi để các từ còn lại đọc sau.
Để tiếp tục đọc, hãy biến đoạn chưa hiểu thành một câu hỏi ngắn trong ghi chú. Chẳng hạn, “Họ đo độ ổn định như thế nào?” giúp bạn biết rõ cần tìm gì ở lượt sau.
Cuối lượt này, hãy thử mô tả nghiên cứu bằng một câu: “Nhóm nghiên cứu theo dõi giấc ngủ của sinh viên trong một học phần và so sánh với điểm kiểm tra.” Từ ý chính đó, ta có thể tìm hiểu cách họ thực hiện.
Bước 3: Hiểu bằng chứng
Bây giờ, hãy tìm bằng chứng cho những điều bài báo nêu ra. Lượt thứ hai của Keshav tập trung vào việc hiểu lập luận, đọc các hình và ghi lại phần cần tìm hiểu thêm. Với câu hỏi của mình, ta sẽ kiểm tra cách đo trước, rồi đọc biểu đồ.
Tìm hiểu nghiên cứu đã đo gì
Bắt đầu từ những từ xuất hiện trong nhận định. “Chất lượng” và “kết quả học tập” có thể mang nhiều nghĩa. Để hiểu nghiên cứu này, ta cần biết chính xác nhóm tác giả đã đo điều gì.
Để tìm câu trả lời, mở phần Phương pháp trong bài báo của Okano và cộng sự. Ban đầu có 100 sinh viên tình nguyện từ một học phần hóa học tại MIT; 88 người hoàn thành nghiên cứu. Nhóm tác giả dùng thiết bị Fitbit để theo dõi giấc ngủ rồi so sánh dữ liệu đó với điểm số.
Cụ thể, “kết quả học tập” ở đây là điểm tổng hợp từ tám bài kiểm tra ngắn và ba bài thi giữa kỳ, không tính thi cuối kỳ. Vì vậy, khi mô tả kết quả, ta nên nói “điểm số trong học phần này”, tránh mở rộng thành nhận định về toàn bộ thành tích học tập.
Tiếp theo, xem “độ ổn định” được đo ra sao. Phần Kết quả dùng một chỉ số gọi là độ lệch chuẩn để mô tả số giờ ngủ của mỗi sinh viên thay đổi nhiều hay ít giữa các đêm. Giá trị càng thấp, thời lượng ngủ càng ổn định.
Chẳng hạn, ngủ bảy giờ mỗi đêm ổn định hơn việc luân phiên ngủ năm giờ rồi chín giờ, dù số giờ trung bình bằng nhau. Vì thế, khi đọc biểu đồ, ta cần phân biệt ngủ bao lâu với số giờ ngủ có đều giữa các đêm hay không.
Bạn có thể kiểm tra tương tự với bài đang đọc: nghiên cứu ai hoặc điều gì, đo cái gì và so sánh ra sao? Nếu một thuật ngữ khiến bạn chưa trả lời được, hãy tra ngay lúc này. Bạn đã biết mình cần hiểu nó để làm gì.
Ví dụ: đọc biểu đồ trong nghiên cứu về giấc ngủ
Hãy xem Hình 1B ở trang 2. Đọc chú thích và nhãn của hai trục trước. Mỗi chấm đại diện cho một sinh viên.
Điểm số tăng từ trái sang phải. Trục dọc cho biết số giờ ngủ của một sinh viên thay đổi nhiều hay ít giữa các đêm, tính bằng giờ. Chấm càng thấp nghĩa là thời lượng ngủ càng đều.
Đường đỏ dốc xuống: sinh viên có thời lượng ngủ đều hơn thường đạt điểm cao hơn. Tuy vậy, điều này không đúng với tất cả mọi người. Bạn có thể dùng demo bên dưới để xem xu hướng chung và sự khác nhau giữa từng sinh viên.
Thấp hơn nghĩa là ổn định hơn.
Trục ngang thể hiện điểm học phần. Trục dọc cho biết thời lượng ngủ hằng đêm dao động bao nhiêu, tính bằng giờ. Giá trị thấp hơn nghĩa là ít dao động hơn.
Trong nhóm sinh viên này, những người có thời lượng ngủ đều hơn thường đạt điểm học phần cao hơn.
Khi đọc biểu đồ này, hãy nhớ rằng trục dọc cho biết mức dao động của thời lượng ngủ, không phải tổng số giờ ngủ. Chấm thấp hơn nghĩa là số giờ ngủ đều hơn giữa các đêm, không phải ngủ ít hơn.
Bước 4: Kiểm tra cách nghiên cứu được thực hiện
Bây giờ, hãy kiểm tra xem cách thực hiện nghiên cứu có đủ để đưa ra kết luận đó không. Việc này giúp bạn biết có thể tin vào kết quả đến mức nào và dùng nó để trả lời câu hỏi của mình hay không.
Mở phần Phương pháp và thử giải thích các bước chính bằng lời của bạn. Đây là một phần trong cách đọc kỹ mà Keshav đề xuất. Bạn có thể bắt đầu với bốn câu hỏi:
- Nghiên cứu ai hoặc điều gì?
Tìm cách tác giả chọn người tham gia hoặc dữ liệu, số lượng được đưa vào và những trường hợp bị loại. Nhờ đó, bạn biết kết quả có thể áp dụng cho nhóm người hay tình huống nào.
- Họ đo bằng cách nào?
Tìm định nghĩa cụ thể và công cụ được dùng. Cách đo có phản ánh đúng điều tác giả muốn nói không? Chẳng hạn, điểm kiểm tra và việc sinh viên tự đánh giá khả năng học của mình đo hai điều khác nhau.
- Phép so sánh có hợp lý không?
Xác định những gì được đem ra so sánh. Nếu có các nhóm, xem người tham gia được chia nhóm ra sao và các nhóm còn khác nhau ở điểm nào. Những khác biệt đó cũng có thể góp phần giải thích kết quả.
- Điều gì có thể ảnh hưởng đến kết quả?
Kiểm tra phần Phương pháp và Thảo luận để tìm dữ liệu bị thiếu, người tham gia bị loại hoặc giới hạn của công cụ. Hãy xem những điều này có thể làm thay đổi câu trả lời cho câu hỏi của bạn không.
Kết luận có phù hợp với nghiên cứu không?
Sau khi trả lời các câu hỏi trên, hãy đọc lại kết luận. Tác giả có nói rộng hơn phạm vi người tham gia, cách đo hoặc phép so sánh đã thực hiện không? Hãy nhớ: chỉ riêng việc hai yếu tố có liên hệ chưa cho thấy yếu tố này gây ra yếu tố kia.
Chẳng hạn, nghiên cứu giấc ngủ chỉ theo dõi thói quen ngủ sẵn có, không thử thay đổi thói quen đó để xem điểm số có tăng không. Vì vậy, bài báo có thể cho thấy mối liên hệ, nhưng chưa thể khẳng định rằng đổi cách ngủ sẽ giúp một sinh viên tăng điểm.
Nếu một chi tiết quan trọng chưa rõ, hãy xem tài liệu bổ sung được đính kèm bài báo. Nếu vẫn không tìm thấy, ghi lại điều còn thiếu và vì sao nó quan trọng. Bạn không cần giải quyết hết mọi câu hỏi mới được đọc tiếp.
Bước 5: So sánh các bài liên quan
Nếu bài báo chưa trả lời hết câu hỏi của bạn, hãy tìm thêm vài nghiên cứu liên quan. Bắt đầu từ tài liệu tham khảo của bài, hoặc tìm một bài tổng quan về cùng chủ đề. Các nghiên cứu khác có thể xem xét những nhóm người, phương pháp hoặc bối cảnh mà bài này chưa đề cập.
Với mỗi bài, ghi lại đối tượng nghiên cứu, cách đo và kết quả tìm được. So sánh các chi tiết này trước khi gộp kết luận. Nếu hai bài cho kết quả khác nhau, hãy kiểm tra xem họ có nghiên cứu những nhóm khác nhau hoặc đo những điều khác nhau không.
Ghi lại những điểm các nghiên cứu cùng tìm thấy và những điều còn chưa rõ. Khi đã có đủ thông tin cho câu hỏi của mình, hãy dùng các ghi chú đó để viết câu trả lời.
Bước 6: Ghi lại điều đã học
Dù đọc một bài hay nhiều bài, hãy quay lại câu hỏi ban đầu. Đóng các bài báo và trả lời bằng lời của bạn. Nếu có ý nào chưa giải thích được, hãy mở lại đúng phần đó để kiểm tra.
Lưu câu trả lời thành một ghi chú ngắn gồm kết quả, giới hạn và nơi kiểm tra lại bằng chứng. Chẳng hạn, đây là một ghi chú về nghiên cứu giấc ngủ:
Nghiên cứu này cho thấy điều gì về thời lượng ngủ ổn định và kết quả học tập?
- Nhóm nghiên cứu đã làm gì
- So sánh số đo giấc ngủ từ thiết bị đeo với điểm học phần của 88 sinh viên trong một lớp hóa học tại MIT.
- Điều tôi học được
- Sinh viên có thời lượng ngủ hằng đêm ít dao động hơn thường đạt điểm cao hơn qua tám bài kiểm tra ngắn và ba bài thi giữa kỳ.
- Điều còn chưa rõ
- Thay đổi độ ổn định của thời lượng ngủ có làm thay đổi điểm số không? Nhóm nghiên cứu chưa thử thay đổi giấc ngủ của sinh viên.
Nếu đã so sánh nhiều bài, hãy giữ một ghi chú như thế này cho mỗi bài. Sau đó, tóm tắt những điểm giống và khác nhau giữa các kết quả, kèm đường dẫn đến từng bài. Nhờ đó, bạn dễ kiểm tra nghiên cứu nào hỗ trợ cho từng ý trong câu trả lời.
Lần sau quay lại câu hỏi này, ghi chú sẽ giúp bạn nhớ điều đã học, tìm lại bằng chứng và biết mình còn cần kiểm tra gì.
Nguồn và tài liệu đọc thêm
Phương pháp đọc ba lượt được đề xuất bởi S. Keshav. Phần thực hành với nghiên cứu giấc ngủ, chú thích tương tác và ghi chú mẫu được xây dựng cho bài viết này. Các hướng dẫn còn lại cung cấp thêm lời khuyên về cách đọc.
- Cách đọc một bài báo nghiên cứuS. Keshav · Đại học Waterloo · PDF lưu trên website Stanford
- Hướng dẫn đọc bài báo nghiên cứu thành thạoHaya Elamir · Princeton Correspondents on Undergraduate Research · 2025
- Cách tôi đọc bài báo khoa học mà không bị rốiHalimat Chisom · Medium · 2023
- Chất lượng, thời lượng và độ ổn định của giấc ngủ có liên hệ với kết quả học tập tốt hơn ở sinh viên đại họcOkano và cộng sự · npj Science of Learning · 2019